پزشکی ناموفق، نویسنده‌ای توانا، سرنوشتی نفرین‌شده
آبان ۱۲, ۱۴۰۰
تباهی در تبانی: زیر پوست ضمیر آگاه تمدن
آبان ۱۲, ۱۴۰۰
۲

هنرپیشه‌ای که می‌خندید و مردم را می‌خنداند تا غم عمیق خود را پنهان کند

نویسنده: دکتر اکبر پویان‌فر

زمان مطالعه: 5 دقیقه

مترجم:

تعداد کلمات : 1,348 کلمه

ماکس لیندر [۱]Max Linder (Gabriel‌ـ Maximilien Leuvielle)

 امروزه شاید کمتر کسی “ماکس لیندر” را بشناسد درحالی‌که او بزرگ‌ترین هنرپیشه و کارگردان کمدی قبل از جنگ جهانی اول بود و پیش‌کسوت و الهام‌بخش هنرپیشه‌ی پرنبوغ دیگر، “چارلی چاپلین [۲]Charlie Chaplin. ماکس فقط یک هنرپیشه نبود و بسیاری از فیلم‌هایش را نیز خود کارگردانی کرد. او خالق یک پرسوناژ کمیک و آزاده ولی زرنگ و باهوش، خوش‌گذران ولی خوش‌قلب (ماکس لیندر) بود زیرا اسم واقعی او گابریل لویل بود. این پرسوناژ آزاده و خوش‌قلب با جوک‌ها و شوخی‌های من‌درآوردی و نوین و غافل‌گیر‌کننده، فیلم‌های کوتاه و سیاه‌سفید اوایل قرن بیستم را رنگوبو و تازگی خاصی می‌بخشید. در سطرهای زیر از پی زندگی‌نامه، با نگاهی روان‌پژوهانه، به بررسی شخصیت و آسیب‌شناسی روانی او از خلال مطالعه‌ی زندگی و آثارش خواهیم پرداخت.

زندگی‌نامه

ماکس در سال ۱۸۸۳ در یک شهر کوچک در فرانسه متولد شد. او فرزند دوم یک خانواده‌ی چهارفرزندی است. پدر و مادرش مزرعه‌ی انگوری جهت تهیه‌ی شراب داشتند. ماکس دوساله بود که خانواده‌اش برای کسب ثروت به خارج از فرانسه مهاجرت کرد و ماکس و برادرش نزد مادربزرگشان فرستاده شدند. اوایل کودکی دورانی است که حضور والدین برای رشد موزون روانی و عاطفی تعیین‌کننده است. اطلاعات زیادی از این دوران نداریم به‌غیر‌از اینکه ماکس و برادرش به هم نزدیک بودند و برادر بزرگ‌تر از او مواظبت می‌کرد. به نظر می‌رسد که ماکس علاقه‌ی زیادی به ورزش داشته است و گرایش به بازی و نمایش خیلی زود در او هویدا گشته بود.

در حدود سن هفده‌سالگی به‌خاطر علاقه‌ی زیادی که به تئاتر پیدا می‌کند و با وجود مخالفت خانواده در هنرکده[۳]Conservatoire ‌ی شهر “بوردو” [۴]Bordeaux نام‌نویسی می‌کند. پشتکار و استعدادی که از خود نشان می‌دهد و تشویق استادان از یک‌طرف و جلب موافقت خانواده ازطرف دیگر او را راهی پاریس می‌کند و در ۱۹۰۴ در پایتخت مستقر می‌شود. نقش‌های کوچکی در تئاترهای پاریس پیدا می‌کند و در شرکت فیلم‌سازی “پاته” [۵]Pathé نیز در چند فیلم بازی می‌کند. در طی این تجربه‌ها بالاخره اسم مستعاری (ماکس لیندر) برای خود پیدا می‌کند؛ این شخصیت مردی بورژواست [۶]Bourgeois ملبس به یک ژاکت و شلوار راه‌راه و کفش ورنی براق و دستکش‌های سفید. از سال ۱۹۱۰ به بعد به‌عنوان هنرپیشه و سپس به‌عنوان کارگردانی بدیع و نوآور در طنز و کمدی در پاریس مشهور می‌شود و آوازه‌ی او اروپا و امریکا و بالاخره دنیا را نیز فرا می‌گیرد. با شروع جنگ جهانی اول با وجود بیماری‌های متعدد داوطلب شرکت در خدمت وظیفه‌ی ملی می‌گردد و به‌عنوان راننده مشغول انجام وظیفه می‌شود ولی به‌خاطر آسیب ریوی براثر استشمام گازهای سمی از خدمت معاف می‌شود و به استراحت اجباری می‌پردازد. ماکس لیندر آرامش ندارد و آرام نمی‌گیرد و در ۱۹۱۶ به دعوت یک کمپانی امریکایی جواب مثبت می‌دهد و پیشنهاد بازی در فیلمی را که چارلی چاپلین قرار بود بازی کند، می‌پذیرد ولی در عمل و به‌خاطر بیماری نمی‌تواند به این تعهد عمل کند و چندی بعد راهی فرانسه می‌شود. پزشکان برای استراحت کامل مدتی او را به ناحیه‌ی خوش‌آب‌وهوای کوه‌های آلپ[۷]Alp می‌فرستند. در این مدت سناریو می‌نویسد و نقش‌آفرینی می‌کند. در مراجعت به پاریس، خود سینمایی به نام ماکس لیندر که هنوز در پاریس پابرجاست، به وجود می‌آورد ولی به‌زودی مجبور می‌شود از آن صرف‌نظر نماید زیرا قادر به اداره‌ی کار مشکلی مثل سینماداری از یک‌طرف و تولیدهای سینمایی ازطرف دیگر نیست. ماکس لیندر درعین‌حال کودکی است که ظرفیت و توانایی‌های خود را درست تخمین نمی‌زند.

در ۱۹۱۹ دوباره به هالیوود می‌رود، استودیوی فیلم‌برداری اجاره می‌کند و سه فیلم می‌سازد که با موفقیت زیادی روبه‌رو می‌شوند. طی این دوران شادمانی‌های افراطی و شب‌نشینی‌های هالیوودی پرتجمل او معروف هستند ولی باز در همین زندگی مرفه و لوکس احساس افسردگی و دوری از وطن می‌کند و در تابستان ۱۹۲۲ به پاریس برمی‌گردد. در  1923 با دختر جوان هجده‌ساله‌ای به نام هلن [۸]Hélène “Jean” Peters ازدواج می‌کند (هلن را در هشت‌سالگی دیده بود و می‌شناخت) و امید می‌ورزد که در این وصلت سرانجام تعادلی و توازنی در روان ماخولیایی او یا وقفه و آرامشی در روحش به وجود آید.

سال ۱۹۲۴ سال ضدونقیض‌هاست زیرا ازطرفی زوج جوان دارای دختر کوچکی می‌شوند و آخرین فیلم او به نام “پادشاه سیرک” [۹]The King of the Circus تمام می‌شود و موفقیت زیادی پیدا می‌کند، ازطرف دیگر دست به دو خودکشی ناموفق نیز می‌زند.

در ۱۹۲۵ ماکس به ریاست کانون فیلم‌برداری و کارگردانان فرانسه منتصب می‌شود و دو ماه بعد رسماً استعفا می‌دهد و از پروژه‌ی آخرین فیلم خود نیز صرف‌نظر می‌کند. شب ۳۰ اکتبر ۱۹۲۵ ماکس لیندر همراه همسر جوانش با زدن رگ‌های خود در هتلی در خیابان کلبر[۱۰]Kleber پاریس خودکشی می‌کنند؛ بدون بر جای گذاردن دلیل و مدرکی درمورد علت آن!

شخصیت ماکس لیندر از منظر آسیب‌شناسی روانی

خودکشیِ به‌نوعی دسته‌جمعی ماکس لیندر بنا بر شهادت نزدیکان او ازجمله دوست مشهور و هنرمندش “آبل گانس” [۱۱]Abel Gance به دنبال مرحله‌های متعدد وضعیتی بود که در آن زمان آن را “ضعف اعصاب”[۱۲]Neurasthenia می‌نامیدند. او طی این دوران حداقل دو بار سعی کرده بود با دارو خودکشی کند. درحقیقت زندگی او ترکیبی از دوران‌های افسردگی یا معادل آن به شکل بیماری‌های روان‌تنی، خستگی، بی‌میلی از یک‌طرف و دوران‌های پرانرژی و خستگی‌ناپذیری سرشار از تخیلات غنی و بدیع و خلاق ازطرف دیگر بود. طی این دوران بارور، یا فیلم‌نامه می‌نویسد یا بازی می‌کند یا فیلم تهیه می‌کند. بدین‌ترتیب است که بیش از سیصد فیلم کوتاه و بلند تهیه کرده است. مصاحبه‌ها، مهمانی‌ها و ضیافت‌های مجلل در همین دوران است. در پس خاموشی چراغ‌ها و صحنه‌ها و ختم نمایش، غم و افسردگی فرا می‌رسد و طی آن کسی که تابه‌حال پر از فکر و ایده و بدیهه‌سازی کمیک بود به دوستانش اقرار می‌کند: «احساس می‌کنم که دیگر بامزه و کمیک نیستم ولی باوجوداین دلم می‌خواهد که شاد شوم، بخوانم، برقصم و دیگران را شادمان کنم.» یا در نامه‌ای به مادرش می‌نویسد با وجود خستگی و افسردگی عاشق شده و درحقیقت به عشق پناه برده است؛ زیرا گاهی عشق مرهمی برای روح افسرده است. آبل گانس، دوست نزدیکش، می‌گوید که او همسر جوانش را می‌پرستید مثل دون ژوزه[۱۳]Don José که عاشق “کارمن” [۱۴]Carmen بود. این عشق حسادت وحشتناک و بیمارگونه‌ای در او به وجود آورده بود که آن نیز به‌نوبه‌ی خود از خلاقیتش می‌کاست ولی باوجوداین فیلم پادشاه سیرک خود را که فیلم موفقی بود در ۱۹۲۴ تمام کرد.

در سال بعد دیگر تلاش و فعالیت عمق افسردگی او را نمی‌پوشانید و به نظر می‌رسید که نبوغ ابداعی او نیز رو به زوال است؛ مثل کسی بود که در اوج کار داغ حرفه‌ای و شهرت ناگهان در هم فرو می‌ریزد و دیگر زندگی برایش معنا و هدفی ندارد. از ریاست کانون فیلم‌سازان استعفا می‌دهد و پروژه‌ی فیلم دیگری را رها می‌کند و طبق وصیت‌نامه‌ای اموالش را به صندوق امداد هدیه می‌کند.

به نظر می‌رسد که ماکس لیندر تاریخچه‌ی زندگی پترون [۱۵]Petronius نویسنده‌ی لاتین سال ۶۶ میلادی را که همراه همسرش دست به خودکشی زد، می‌شناخت ولی به قول مونترلان [۱۶]Henry de Montherlant (۱۸۹۵‌ـ ۱۹۷۲) نویسنده‌ی فرانسوی (که او نیز دست به خودکشی زد) خودکشی ماکس لیندر همراه همسرش خودکشی فلسفی از نوع پترون مورد آزادی نبود بلکه معدوم‌کردن خود و نشانه‌ی یک افسردگی و رنج عظیم درونی بود.

ولع عاطفی، نیاز به تأیید و جذب دیگران (درحقیقت ریشه‌های خلاقیت او) که از خلال پرکاری و خلاقیت و ابداع‌های او، به همین ترتیب مهمانی‌های سخاوتمندانه و مجلل و چشمگیر و در سال‌های آخر علاقه و دل‌بستگی حیاتی او به همسرش حکایت از یک افسردگی و ملانکولی [۱۷]Melancholia عمیق می‌نماید که حسادت بیمارگون، همراه کشتن معشوق و خود آن را تأیید می‌کند.

افسردگی از این نوع، بیماری خودشیفتگان[۱۸]Narcissists است و مکانیسم آن معادل احتیاج ناامیدانه به عشق و محبت است. درمورد ماکس لیندر کمبود حضور و محبت والدین به‌خصوص مادر در دوران اولیه‌ی کودکی می‌تواند دلیل این نیاز ناامیدانه باشد. شاید بتوانیم این احساس را به این شکل‌ها خلاصه کنیم: «من اگر دوست‌داشتنی بودم که ترکم نمی‌کردند.» یا «حداقل خودم خودم را دوست خواهم داشت!» زیرا حتی عشق همسر جوان و زیبایش او را قانع نکرد و حسادت وجودش را فرا گرفت.

خودشیفتگی بیمارگون همراه دیگر مکانیسم‌های دفاعی روانی ازجمله مکانیسم والایش یا تصعید [۱۹]Sublimation به پرکاری و خلاقیت او می‌انجامد و او را تا میان‌سالی می‌دواند ولی شکنندگی شخصیت او را کاملاً ترمیم نمی‌نماید.

با مطرح‌کردن دوباره‌ی سؤال ارسطو این مقوله را ختم می‌نمایم: «چرا مردان استثنایی به شکلی واضح افسرده و ملانکولیک هستند؟»

پی نوشت ها

پی نوشت ها
۱ Max Linder (Gabriel‌ـ Maximilien Leuvielle
۲ Charlie Chaplin
۳ Conservatoire
۴ Bordeaux
۵ Pathé
۶ Bourgeois
۷ Alp
۸ Hélène “Jean” Peters
۹ The King of the Circus
۱۰ Kleber
۱۱ Abel Gance
۱۲ Neurasthenia
۱۳ Don José
۱۴ Carmen
۱۵ Petronius
۱۶ Henry de Montherlant
۱۷ Melancholia
۱۸ Narcissists
۱۹ Sublimation