جایگاه و ویژگی های شاهنامه ی پیرایش استاد خالقی مطلق و روش پیرایش علمی- انتقادی

بیش از 50 سال است که استاد خالقی مطلق با کار شاهنامه به صورت جدی درگیر است، ایشان از همان آغاز راه و هنگام انجام پایان نامه دکتری در آلمان که درباره زنان شاهنامه بود، دریافتند که شاهنامه های موجود دارای کمی ها و کاستی های جدی هستند و با آنچه فردوسی سروده است فاصله بسیار دارند. شاهنامه مهم ترین متن ادب فارسی است که پس از قرآن بیشترین شمار دست نویس را دارد و در دربار شاهان و میان دانشمندان جای ویژه داشته، در میان مردم نیز همواره شاهنامه خوانی، پرده خوانی و نقالی ها از دیر باز وجود داشته است.

شاهنامه های موجود از دست نویس های گوناگون بوده است که شوربختانه از دوره ی تیموری به این سو افزودگی های بیشتری داشته است، دلیل اصلی این بوده است که همگان گمان می کردند شاهنامه باید 60000 بیت باشد در صورتی که اکنون می دانیم معتبرترین و کهن ترین دست نویس ها بیش از 50000 بیت ندارند، بنابراین هر چه جلو تر آمدیم شاید شاهنامه ها پر زرق و برق تر ، نفیس تر و گران بها تر و زیبا تر شدند، اما ارزش آن به خاطر ضبط واژه ها و برافزوده ها و کاستی ها کمتر شد.

در دوره قاجار که آغاز چاپ سربی و سنگی است، لامسدن در کلکته هندوستان(1811 میلادی) ویرایش شاهنامه را آغاز می کند که کار ش ناتمام می ماند، ترنر مکن که یک افسر نظامی انگلیسی بود این کار را به فرجام می رساند(1829 میلادی) که به دلیل بهره گیری از دست نویسهای کم اعتبار مجود در هند، پر از خطا و کاستی و برافزودگی بود. بسیاری از چاپ های سنگی شاهنامه در هند و ایران(مانند چاپهای امیربهادری و اولیاسمیع و ... و سپس امیرکبیر و جاویدان و ...) بر پایه کار ترنر مکن است و ایرادها را به دوش می کشند!. پس از آن ژول مول آلمانی تبار که در فرانسه کار می کرد، به درخواست نظام علمی پادشاهی، شاهنامه را ویرایش و ترجمه می کند.کار ژول مول از این جهت که یک برگردان خوب به فرانسه است،ارزنده بود. ژول مول ادعا کرد که نزدیک به 30 دست نویس را بررسی کرده است، اما به گفته استاد خالقی مطلق، دست نویس پاریس و دو، سه دست نویس دیگر مبنای کارش بوده است. ژول مول بر پایه دست نویس های کم و تازه تر که انتخاب کرد نتوانست یک ویرایش انتقادی خوب و سزاوار انجام دهد، هر چند که با شیوه ویرایش علمی- انتقادی نیز آشنا نبود اما چاپ او هنوز اعتبار نسبی دارد. شاهنامه های دیگری هم که بر اساس تلفیق کار ژول مول و مکن است ویرایش شدند،مانند کار فولرس آلمانی و بروخیم در تهران که افراد بزرگی در چاپ بروخیم نقش داشتند: مجتبی مینوی ،عباس اقبال ، سعید نفیسی و حییم. اما چون راه و روش و دست نویس ها را درست برنگزیدند و التقاط کردند شاهنامه ی بروخیم نیز اعتبار زیادی ندارد. سپاس به چاپ مسکو می رسیم ، که از نظر بسیار ی از شاهنامه شناسان بهترین کار موجود بوده است . چاپ مسکو به سرپرستی برتلس و نوشین این ادعا را دارد که با روش علمی- انتقادی آغاز کرده است اما بدلیل رها شدن این روش پس از دفتر نخست و دوم و نبود برخی دست نویس های معتبر و کهن در آن روزگار، خطاهای زیاد و کاستی ها و برافزودگی هایی دارد.

چند روش برای ویرایش متون کهن وجود دارد، یک روش ،روش سنتی است ، در روش سنتی می کوشند بر پایه هر آنچه موجود است یک متن پاکیزه تر ،زیباتر ،خواناتر و آسان تر پیدا کنند و هر چقدر ذوق سلیم بیشتری داشته با شند ، واژه های زیباتری بر می گزینند یا اینکه دخالت بیشتری در متن می کردند، یک روش دیگر که در انتقاد از روش سنتی است و با کار مکن وارد ایران شد، روش ماشینی یا خودکار نامیده می شود . در این روش یک دست نویس را سالم تر ، کهن تر یا معتبرتر تشخیص می دهند آن را پایه قرار می دهند و بخش هایی که افتادگی، پوسیدگی یا کاستی دارد و یا اگر تشخیص دهند که کاتب دخالت کرده از چند دست نویس دیگر اضافه می کنند. روش سوم که روشی پسندیده و منطقی تر است روش علمی _انتقادی است،استاد خالقی مطلق از میانه دهه 50 خورشیدی این روش را شناختند و در پی آن رفتند، متن های انگلیسی ،آلمانی و... که درباره ویرایش متن بود یافتند و در مقالاتی آن را به جهان علمی ایران منتقل کردند، ایشان ناچار شدند یک تنه کار چندین پژوهشگر را در چندین حوزه انجام دهند . نکته قابل توجه این است که روش های ویرایش علمی_انتقادی گاهی با متون فارسی و شیوه نگارش فارسی هماهنگی ندارد .ایشان در پی تطبیق دادن روش علمی_انتقادی بر نگارش فارسی بودند و پیشنهاداتی ارائه دادند و روش کار خودشان را بر همان راه استوار ساختند. استاد از آن زمان تاکنون با سفر به موزه ها و کتابخانه های هرجای جهان(با هزینه شخصی و بدون کمکهای دولتی!) در پی یافتن و بررسی دست نویسهای شاهنامه هستند و بسیاری را معرفی کرده اند.

یک پله بالاتر از این کار، کار علمی_انتقادی_تحقیقی است یعنی دست نویس ها شناسایی،ارزیابی،رده بندی و اعتبارسنجی می شوند. استاد خالقی مطلق تا کنون بیش از 51 دست نویس را بررسی کرده و درباره بسیاری از آنها مقاله نوشته اند. از بین دست نویس ها 16 دست نویس که کهن تر، معتبر تر ، تندرست تر بودند،انتخاب شدند. در کار ویرایش انتقادی هیچ گاه به یک دست نویس بسنده نمی شود و همه ی دست نویس ها دیده می شوند به ویژه درباره ی شاهنامه که تا زمان یافتن دست نویسی از روزگار فردوسی به هیچیک از دست نویس های موجود نمی توان بسنده کرد . در کار تحقیقی به شرح چرایی و چگونگی افزوده شدن یا گشتگی(تغییر ریخت) یک واژه ،عبارت، لخت یا بیت پرداخته می شود. همچنین به شرح و گزارش روان شناختی، اسطوره شناختی ، واژه شناختی، جغرافیای تاریخی و هر آنچه لازم است می پردازند. از این روی در تمام تاریخ این حوزه برای شاهنامه تنها دو گزارش کامل از آغاز تا فرجام موجود است، یکی کار استاد خالقی مطلق در 3 جلد با عنوان "یادداشت ها " و دیگری کار ارزنده دکتر کزازی در 9 جلد با عنوان "نامه باستان"انجام شده است. و در میان تمام شاهنامه پژوهان جهان این دو استاد در چیرگی به متن شاهنامه و زبان فارسی و دیگر دانشهای ایران شناسی و استوره شناسی سرآمد هستند.

کار ویرایش و گزارش شاهنامه تنها کار یک ادب دان و زبان دان نیست و حوزه های گوناگونی از ایران شناسی،اسطوره شناسی،جغرافیای تاریخی،شناخت دگرگونی زبان فارسی، تاریخ و فرهنگ ایران باستان، ادیان ایران باستان و ... را در بر می گیرد. شناخت زبانهای باستانی به فهم و ویرایش شاهنامه و آشنایی با زبانهای اروپایی به دریافت پژوهشهای تازه ایرانشناسی بسیار کمک می کند. از این روی پژوهش دکتر کزازی و دکتر خالقی مطلق موفق اند زیرا ویراستار به زبان های باستانی و دیگر زبانها آشنایی داشته و تنها یک کار ادبی و زیبایی شناختی نکرده است.

استاد خالقی بیش از 100 مقاله علمی در زمینه ایران شناسی، اسطوره شناسی، حماسه پژوهی، شاهنامه پژوهی، دست نویس شناسی، روشهای ویرایش متون و ... نوشته اند. همچنین چند کتاب در حوزه ی زبانهای ایرانی و حماسه به فارسی برگردانده اند. ایشان مداخل مهمی در دانشنامه های داخل و خارج از ایران مانند ایرانیکا نوشته اند. بخش ساسانی شاهنامه به قلم استاد خالقی مطلق برای پژوهش های تاریخی ایران باستان بسیار ارزنده است، ایشان داده های تاریخی شاهنامه را با دیگر متون تاریخی از جمله تاریخ طبری، ثعالبی،بلعمی، گردیزی و ... سنجیده، تحلیل و نتیجه گیری کرده اند. پس برای گزارش شاهنامه می بایست، تاریخ ایران باستان و مکتب های تاریخ نگاری ایرانی را هم دانست.

از ویژگی های کار استاد خالقی می توان به پیرایش ها و اصلاحات تازه در هر چاپ اشاره کرد که از روحیه تلاشگر و پویا بودن ایشان برمی خیزد. ایشان در بخش هایی از کتاب به پژوهشهایی که کارشان را نقد کرده اند ارجاع داده و گاهی پذیرفته و وارد کرده اند و همواره بر این باور اند که کار پیرایش شاهنامه به پایان نخواهد رسید و ادامه دارد! با امید تندرست و دیرزیوی استاد!


آفرین بـر روان فــــردوسی                  آن همایـون نژاد فـرخنده

او نه استاد بود و ما شاگِرد                او خــداونــد بود و مـا  بنده

 


© 1393 | تمامی حقوق این سایت متعلق به مرکز خدمات روانشناسی سیاووشان می باشد. | طراحی و اجرا اایران دیجیتال آرت

سبد خرید شما