به مناسبت اولین سالگرد فوت بانو سیمین بهبهانی

کولی به حرمت بودن باید ترانه بخوانی                       شاید پیام حضوری تا گوش ها برسانی

کولی برای نمردن باید هلاک خموشی                         یعنی به حرمت بودن باید ترانه بخوانی

کلام پیام حضور است، که هستی را جایگاه روان شناختانه می بخشد. سامانه ی روان آدمی را روان کاوان در چیرگی پاره ی    بیشینه ی آن ، ضمیر نا آگاه ه دیده اند، که محتوای آن ، آن چه در آن بوده ، پدیدار گشته و یا واپس رانده ی ضمیر آگاه است ، اصلی ترین راه برون شدش به آگاه ، به جامه ی زبان در آمدن است ، چه زبان گویا ساختاری همانند آن سامانه دارد . از این روست که ژرف ترین تجربه های هیجانی ، احساسی ، عاطفی و فکری آدمی آفرینش های ادبی و هنری را بستر می گرددو از راه کلام و نمادینه شدن زاییده می گردد و شعردر این میان ، یکی از شاهراه های ضمیر نا آگاه است که پژواک روان ژرف پیمایی آدمی می گردد و تعالی اندیشه و فرهنگ را ممکن می سلزد . در واژه ی شعر هم مفهوم شعور و هم معنای شعر ( موی ، کنایه از باریک بینی ) را می توان باز کاوید. در زبان آلمانی یکی از مهم ترین واژگانی که برای شعر سرودن به کار می رود ،"dichten" است . به شعر"Gedicht "و به شاعر"Dichter" و به منظومه"Dichtung" گفته می شود ، که گاه به گونه ای اعم در این مجموعه ی واژگانی "Dichter" به ادیب نیز اطلاق می گردد. ریشه ی این مجموعه ی واژگانی ،"Dicht" به معنای انبوه ، متراکم ، فشرده و ادغام شده است . یکی از سازو کارهای مهم دفاع روانی نیز"Verdichtung" یا ادغام و متراکم سازی می باشد ، که نمودش در رویاست. چند فرد، چند زمان ، چند مکان در هم ادغام شده ، در رویا بازنمایانده می گردند.به تعبیر یاکوبسن (Jacobson) در صنعت زبانی استعاره (Metaphorik) نیز با این ساز و کار مواجهیم .در شعر و ادبیات و هنر نیز این گونه است . شعری فخیم لایه های گوناگون از معنا و تجربه های روان انسانی را در خود ادغام می کند ، از این روی افق های تفسیری همراه با لایه های مختلف برداشت در هر افق ، برای چنین اشعاری رخ می نمایاند .حتی زمان و مکان نیز نمی تواند تحدید گر این عرصه گردد. از همین روی می بینیم ، که اشعار متعالی زمان و مکان را در می نوردند و گنجینه ی فرهنگ بشری را غنی تر می سازند. هنوز قرن هاست در ایران و دیگر کشور ها و فرهنگ ها اشعار فردوسی ، حافظ ، مولوی و شاعرانی از این دست همچنان مورد خوانش و پژوهش قرار می گیرند.بنیان گذار روان کاوی زیگموند فروید(Sigmund Freud) در نوشتار مهم خود در حوزه ی روان کاوی ادبیات ،به "نام شاعر ( ادیب ) و خیال ورزی "( 1908)(Der Dichter und das Phantasieren) به نکته ی شگرفی اشاره می کند : " در هر بشری شاعر نهفته است و آخرین شاعر با آخرین بشر در خواهد گذشت " در این جمله شعر گویی و ادب ورزی را ویژگی و شوقی انسانی می بیند که خاستگاهش در روان آدمی است و با خیال ورزی که از مهم ترین کارکردهای روان است ، در پیوند است و به همین سبب شعر را در کودک هم ارز بازی می داند ، چه خیال ورزی کودک در آن نمود می یابد . آیا تمام شد بازی نه نه نمی کنم باوردل همچو طفل بازیگوش ، فریاد می زند از سر ( سیمین بهبهانی )آنچه که رویای روزانه ی بزرگسال است نیز خیال ورزی است و شعر در این جایگاه قرار می گیرد و رویا گون می گردد. اما شعری که هم با استعداد و توان ذهنی و روانی شاعر تعالی زیبایی شناختی در بیان ، نیز ریشه و عمق در محتوا می یابد و هم چنین با رویا و ضمیر نا آگاه روان جامعه پیوند می جوید ، اسطوره سان ، جایگاهی رفیع در فرهنگ به گونه ای عام و در فرهنگی که خاستگاه تاریخی و زبانی آن بوده است به صورتی ویژه تر می یابد و بی شک شعرو نثر سیمین در حوزه فرهنگ و تمدن ایرانی ، از این جنس است. در شخصیت او نیز ادغام شخصیت های گوناگون : زن عاشق ، مادر ، مصلح اجتماعی ، تامل گر در فلسفه ی زندگانی و .............. دیده می شود .شعر و نثر او بازتاب و پژواک سه پاره ی بنیادین هویت (Identity) او در نظام روانی اش است . از یک سو تجربه های عمیق روانی او را در پیوند با زندگانی و مرگ ، عشق و خشم ، شادی و اندوه ، ترس و آرامش ،بیم و امید ، میل و اخلاق و نظایر آن می بینیم ، که از اولین دفتر شعر او ، جای پا (1325-1335) قسمت "خود گفتن ها"، آغاز می شود ، در چلچراغ (1336-1341) قسمت "بوده ها "و غزل های عاشقانه ، نیز در رستاخیز ( 1341-1352) و دشت ارژن به ویژه قسمت با "عشق با عشق با عشق" ادامه می یابد و تا یک دریچه آزادی ، یکی مثلا این که ... و دفتر دوم مجموعه اشعار و نیز نثرها ی او می توان همچنان این تجربه ها را باز جست و واکاوید .برخی از این اشعار آن چنان با روان فرهنگی – اجتماعی رابطه برقرار ساخته اند ، که بر زبان ها جاری گشته گاه توسط هنرمندان مورد اقبالی اجرا گردیده است. مثلا :

  • چرا رفتی چرا من بیقرارم   به سر سودای آغوش تو دارم ( بیتی مثل اعلای سهل و ممتنع ، ساده چون سخن گفتن اما موزون و اثر گذار )
  • ستاره دیده فروبست و آرمیده بیا   شراب نور به رگ های شب دوید بیا
  • دلم گرفته ای دوست ! هوای گریه با من گر از قفس گریزم کجا روم کجا من ؟

بی گمان یکی از والاترین تجلی های ادبی – روان شناختی این پاره هویتی ، " کولی واره ها " است. کولی بازتاب شاعر است ، چنان که خود نیز تصریح و تاکید می کند : کولی منم آه آری ، این جا به جز من کسی نیست تصویر کولی است پیدا ،رویم در آیینه تا هست این کولی طبیعت گرایی است با گرایشی پیش فرهنگی که پژواک دلبستگی اوست به آن چه در ژرف ترین لایه های روان می گذرد و گاه به کلام در نیامدنی است ،چون پیوند ی بی واسطه ی قانون و نماد با جهان.

 

با قدم های کولی دشت بیدار میشد                               با زلال نگاهش بر که سرشار میشد

لب ز هم باز می کرد کهکشان می درخشید               موی بر چهره می ریخت آسمان تار می شد

از دیگر سوی تعامل رانه های دوگانه زندگانی آدمی ، مرگ و زندگی را در کولی واره ها شاهدیم :

هر رگش جویباری گرم و پرجوش و جاری                     جان بدان چهره می بود گر پدیدار می شد

در شرابش سواری خواب دارو پراکند                 *           می زد و نرم نرمک سرگران بار می شد

کولی میان انگشتر زهری نهفته ای دیری                       تا وارهی به تاثیرش روزی که نیست تدبیری

کولی نگاه می داری تیغی به جامه ها باری                    تا جوهرش کند کاری زهر ارنداشت تاثیری

کولی خزان جانت را عشقی شکفته می دارد                   معنای این شگفتی را توجیه کن به تفسیری

تعارض های بنیادین آدمی به ویژه تعارض بین میل و اخلاق ، آرزو و قانون که برخاسته از پایگاه های روانی انسان است و دامنه اش از نا آگاه تا آگاه است ، به زیباترین بیانی در کولی واره ها تجلی می یابد.

خسته خسته خسته ی راه دست را فراز کرده                   تشنه تشنه تشنه ی نور سیب را زشاخه چیده

شرع بر گشاده طومار حکم این گناه خوانده                     عقل بر کشیده ساطور دست و سیب را بریده

کولی اوفتاده مدهوش میوه های نور خاموش                     هر یکی بریده دستی خون از او فرو چکیده

                                                             *

قاضی تورا سوی زندان گیسو بریده خواهد برد                 پیچیده گرد هر ساقت هر بافه ای چو زنجیری

                                                             *

سوار در سرایت شبی به روز آرد                                 دهد به هر چه فرمان سر از ادب فروکن

سحر که حکم قاضی رود به سنگسارت                           نماز عاشقی را به خون دل وضو کن

(یادآور جمله ی حلاج : رکعتان فی العشق لا یصح وضو هما الا بالدم )

دلبستگی ، عشق ، غم و سوگ ، شادمانی و دست افشانی از پر بسامدترین تجربه های احساسی ، هیجانی و عاطفی در شعرهای سیمین هستند. باز مثالی از کولی واره ها :

رفت آن سوار کولی ! با خود تورا نبرده                         شب مانده است و با شب تاریکی فشرده

کولی کنار آتش رقص شبانه ات کو ؟                           شادی چرا رمیده ؟ آتش چرا فسرده؟

                                                         *

کولی آواز غربتت جز غم روزگار نیست                       باز اما بخوان بخوان که جز این غمگسار نیست

گاه آواز خواندنت اشک می ریزد از دو چشم                   زمزمه هر کجا که هست بی یک چشمه سار نیست

یاد یار و دیار یار عاقبت می کشد تو را                        زندگی طرفه تهمتی است در دیاری که یار نیست

                                                         *

کولی نهان کن دلت را در کنج پستوی خانه                   تا در خموشی نپیچد آواز او عاشقانه

کولی نشان حقیقیت از دوست پرسیدی و گفت :             "تفسیر ژرف عظمیش: خاموشی جاودانه "

                                                           *

بالا گرفته کار جنون کولی دوباره زار بزن !                 بغض فشرده می کشدت فریاد کن هوار بزن !

عشق است جمله هستی تو جانت به نقد اوست گرو           انکار خویشتن چه کنی ؟ بر شو به بام و جار بزن !

آتش گرفته جان و تنت پوشیده بس نشد سخنت !               شد تیره جان روشن تو این پرده بر کنار بزن !

حق حق فکند حق طلبی آخر نه کم زمرغ شبی                 دیوار خامشی بشکن گلبانگ "یار یار " بزن !

این تجربه های روانی گاه از واقعیت بیرونی در می گذرد و تمام دلخواسته ها را رویا گون در واقعیت محض روان باز آفریده ، کام می بخشد :

در خواب هذیانی تو او آمد و اختران را                       چون دستمالی پر از نقل در دامن باورت ریخت

خواب از سرت رفت و دیدی تعویذ و مهر و نشان نیست           آهی گذشت از لب خشک اشکی ز چشم ترت ریخت

پاره ی بنیادین دیگر هویت او ، هویت اجتماعی (social identity) است ، که در آثارش بروز و ظهور می یابد : در "جای پا " قسمت "چهره های واقعی " ، همدردی (empthy) به دور از قضاوت او را در مورد به حاشیه رانده شدگان جامعه ، که نماد پلیدی و دشنام در توده اند ، شاهدیم . او به روسپی، جیب بر ، رقاصه ،واسطه و .... نگاهی سبب شناسانه دارد نه کلیشه ای و شعار گرا.

در "چلچراغ " به ویژه در قسمت " من و دیگران "، در عنوان تاکید بر دیگری است . چه دیگری به رسمیت شناخته می شود ، آن چه به عنوان گام نخست جامعه پذیری است ، هویت فردی هم در پیوند با آن رشد و تحول می یابد و اصلا زبان شکل می گیرد. دو بیتی های مجموعه ی "رستاخیز " هم نمونه های دیگری از این دست می باشند. در خطی زسرعت و از آتش ، به ویژه در قسمت های " تا جمعه سیاه " و " از جمعه ی سیاه " بازتاب حادثه های جامعه ایران را به روشنی در شعر سیمین شاهدیم که نادیده نمی شود و انکار نمی گردد و یا فضای شعر او ، آن چنان در خود خزیده نمی شود ، که رخداد هایجامعه هیچ رد پایی در کلام او نیابند. این روند را در دفترهای بعدی شعر او نیز می بینیم ، " دشت ارژن " ، " یک دریچه آزادی " ، "یکی مثلا این که .... " و با لاخره در دفتر دوم مجموعه اشعار او ، اشعار اجتماعی –سیاسی که اغلب پژواک حوادث جراحت زا ی روانی – اجتماعی ایران در سال های پایانی زندگانی او هستند ، پر بسامدترین اشعار این دفترند. برخی از این اشعار ، آن چنان اثرگذار بر روان جامعه بوده اند ، که در گفتار باشند گان حوزه فرهنگ و تمدن ایرانی جاری و ساری گشته اند ، مثلا :

شلوار تا خورده دارد مردی که یک پا ندارد                   خشم است و آ تش نگاهش یعنی تماشا ندارد

تق تق کنان چو بدستش روی زمین می نهد مهر             با آن که ثبت حضورش حاجت به امضا ندارد

                                                           *

آشفته حال و سودایی اندوهگین و افسرده                       چادر به سر نپوشیده رخ با حجاب نسپرده

یک جفت اشک و نفرین را سر باز مرده پوتین را           آویزه کرده برگردن بندشبه هم گره خورده

گفتم که " چیست این معنی ؟ " خندید و گفت : " فرزندم-     طفلک نشسته بر دوشم پوتین برون نیاورده .... "

                                                             *

کودک روانه از پی بود نق نق کنان که " من پسته "         " پول از کجا بیارم من ؟ " زن ناله کرد آهسته .

... " دیروز گردوی تازه دیده ست و چشم پوشیده است         هر روز چشم پوشی هاش با روز پیش پیوسته . "

کودک روانه از پی بود زن سوی او نگاه افکند               با دیده ای که خشمش را باران اشک ها شسته .

نا گاه جیب کودک را پردید – " وای ! دزدیدی ؟ "        کودک چوپسته می خندید با یک دهان پر از پسته.

                                                           *

سارا ! چه شادمان بودی با بقچه های رنگینت :          شال و حریر و ابریشم کالای چین و ماچینت

سارا چه مهربان بودی با مادر مسلمانم                    با برق اشک همدردی در دیدگان غمگینت

با قوم خود بگو سارا ! هرگز نبوده تا امروز            یک لحظه خشم و بیزاری با مردم فلسطینت

سارا جنازه ها اکنون افتاده بر زمین عریان            برکش کفن – اگر داری – از بقچه های رنگینت (پس از قتل عام صبرا وشتیلا)                                     *

آن کور دل که نادیده در جنگ با حقیقیت شد               هفتاد و دو تفرق را عذری پی گناهی کرد.

سارا بیا دعامان را با صد دهان یکی سازیم                 کز آن هزار و یک نامش " یک " را اراده خواهی کرد.

                                                       *

-غم عزیزان و دوستان یکی به غربت یکی به بند         چنین نفس گیر مانده دیر چوبار سنگین به گرده ام

به قتل عام فجیع باغ کلام تلخم شهادتی است                 نداده ام دسته گل به آب به خاک اما سپرده ام

                                                       *

در مثال های یاد شده ، فقر ، آسیب های اجتماعی و سیاسی ، معلولیت ، ستمگری های دین مدارانه ، دعوت به تکثر گرایی، پذیرش یکدیگر در مقام دیگری ،آثار روان فرسای جنگ و نظایر آن که بازتاب دغدغه های اخلاق مدارانه و دیگرخواهانه ی ( آلتوریستیک)

شاعر است ، نمودی متعالی در کلام می یابد.پاره بنیادین دیگر هویتی ، که ارتقا یافته ی دو هویت پیشین است ، هویت ملی( national Identity( است. این هویت تکثرگر است نه بیگانه هراس ( ( xenophobia. هویتی که رنگین کمان سان آحاد و اقشار یک ملت را در مجموعه ای فرهنگی هم پیوند می بیند، بی آن که برتری جوی و نافی دیگر مجموعه های هویتی ملی شود بلکه تعاملی پویا را با آن مجموعه ها نیز بر مبنایی حقوق بشر گرا بنیاد می نهد. چنین نگاهی در اشعار سیمین از "خطی ز سرعت و آتش " ، قسمت " از جمعه سیاه " به گونه ای خاص تر خود را می نمایاند :

نام ایران بود شناسه ی من                             این چنینم جهان شناسا هست

                                           *

بروید تا بمانم بروید تا بمانم                       که من از وطن جدایی به خدا نمی توانم

در دشت ارژن چنین رویکردی اعتلا می یابد و اشعاری آفریده می شود که چون ارسال المثل در کلام جامعه جای می گشاید:

دوباره می سازمت وطن اگر چه با خشت جان خویش           ستون به سقف تو می زنم اگر چه با استخوان خویش

حدیث "حب الوطن " زشوق بدان روش ساز می کنم             که جان شود هر کلام دل چو برگشایم دهان خویش

                                                             *

"حمید آزاد شد هویزه آزاد شد ... "                              نوشته ها جان گرفت خطوط فریاد شد

وطن چه سرها به خاک فتاد تا کارتو                             زسر به سامان رسید زنو به بنیاد شد

                                                           *

بار بر دوش آن هاست آه !آری ،همان ها:                       پاک ها ،نازنین ها خوب ها ،مهربان ها

... ما چه کردیم ،باری ناله یی،شکوه واری                     شده وطن زنده ،اما زان جوان ها و جان ها ....

و این میهن گرایی سازنده و تکثرپذیر تا به پایان زندگانی پر بارش در اشعار و دیگر نوشتارها و گفتارهای اوتبلوری به سزا داشت.مثلا در دفتر دوم مجموعه اشعارش در شعر " بار دیگر" می خوانیم:

ایران ما این مادر ما ، همتای گیتی جاودان است               بر مردمان پاکزادش جز او کسی ما در ندانم .

گر بارها لرزید و افتاد ، بار دگر بر پای استاد                 چون جاودان ایران بماند ، من گر بمیرم جاودانم.

یا : هفتاد سال این گله جا ماندم که از کف نرود               یک متر و هفتاد صدم گورم به خاک وطنم .

تجلی دیگر این پاره ی هویتی در دلبستگی او به برخی شخصیت های ملی به ویژه مصدقی است ، که به گونه ای خاص در دوشعر ماندگار "تختی ، سحر شد ، برخیز ! " و " بشماربرگ های گلی را " در دفتر " یکی مثلا این که ..." می توان این دلبستگی را باز شناخت .

بشمار برگ های گلی را وقتی که هیچ کار نداری                 با یاد یار زمزمه ای کن در غربتی که یار نداری

بشمار برگ های گلی را چون پاره پاره ی تن یاران               و انگه مهار اشک رها کن کاینجاز گریه عار نداری

رشد و تحول یافتگی چنین ابعاد هویتی در کنار خلاقیت و آفرینشگری ادبی ، شخصیتی کمال یافته از سیمین پدید آورده بود ، که تا پایان عمر شخصیتی شکوفا و اثر گذار را در عرصه های مختلف فرهنگی ، ارتباطی و اجتماعی عرضه می داشت.

ژوان اریکسون در تکمله ای بر نظریه ی تحول روانی همسرش اریک اریکسون در مورد سلامت روان در سالمندی و رسیدن به مرحله ای فراتر از انسجام خود ، که بر رضایت از گذشته مبتنی است ، مفهوم " فرا روی از خویش " (gerotranscendence) را مطرح می سازد . سالمندی که به این فرامرحله برسد ،به دیدگاهی متعالی و بیکران به سوی آینده ای فراتر از خویش گرایش دارد. تلاش های فکری و اجتماعی سیمین و آفرینشگری های او در آستانه ی پایان زندگانی همه حاکی ار آن است ، که سرنوشت میهن و ملت و نسل های پس از او برایش بسیار مهم است و این گونه نیست ، که پایان خود را پایان شکوفایی فرهنگی و نمو یافتگی جامعه اش ببیند برای همین اندیشه ها و دغدغه هایی را به یادگار می نهد که ثمر بخشی و بالندگی اش پس از زندگانی او خواهد بود.اشعار ، نوشتارها و کردار سیمین گواه آن است ، که این گونه بود . چنین شاعری ماناست و دست مرگ از دامان اندیشه ینامیرایش کوتاه است . به تعبیر خودش :

گفتی چرا نکشندم زیرا هر آن که به کشتن                         جسم مرا بتواند شعر مرا نتواند

به یقین تمام آنان که نه تنها سرمست شعر و کلام اویند بلکه گل خاطراتی از آن وجود" زرحمت محض آفریده "و از آن پاک نهاد سراپا عشق در دل و جان دارند ، در این یکسال به یادش با واژگان خودش مترنم بوده اند :

نیستی تا ز در خانه ی یاران به در آیی                           و گر امشب نکنی حوصله ، وقت دگر آیی

مه بر آیان به طرب خانه ی یاران بنشینی                         مه چو بر بام بر آید همه با او تو بر آیی

بزمی آراسته با یاد تو داریم و دریغا                               نیستی تا ز در خانه ی یاران به در آیی

آن نگاه سرشار مهر و آن نوای آکنده از عشق و آن خنده های فرشته سان از صحیفه ی روان ما ، ناز دودنی است وپندار، گفتار و کردار مینو آفرینش فروغ دل و اندیشه ی آزادگان این کهن دیار خواهد ماند و خواهد بالید.

دشت مانده است و کولی اسب و میش و سبد ها                 مرگ خوابی ست – هیهات ! – کاش بیدار می شد

1) Freud,S., (1908),DerDichter und das PhantasierenSchriftenzurKunst und Literatur , Fischer ,Frankfurtam Main.                                                                                                                                            

2)روان شناسی رشد جلد دوم ، لورابرک ، ترجمه یحیی سید محمدی ، 1388 ، نشر ارسباران ، تهران .

  دکتر سید حسین مجتهدی – مرکز روان شناسی سیاووشان - امرداد ماه نودوچهار - نخستین سالگشت در گذشت بانو سیمین بهبهانی .

 

 


© 1393 | تمامی حقوق این سایت متعلق به مرکز خدمات روانشناسی سیاووشان می باشد. | طراحی و اجرا اایران دیجیتال آرت

سبد خرید شما